Ήττα στο Ματζικέρτ: Αίτια και Συνέπειες

Ο ενδέκατος αιώνας μετά Χριστόν αποτέλεσε έναν αιώνα που το Βυζάντιο κρατάει χαραγμένο στη μνήμη του, όχι τόσο για τα θετικά του όσο για τις επιπτώσεις που ο ίδιος είχε για την αυτοκρατορία. Η εσωτερική πολιτική οργάνωση του κράτους ήταν ασταθής. Το γεγονός αυτό έμελε να έχει οδυνηρές συνέπειες για το Βυζαντινό κράτος, τόσο στην οικονομία όσο και την εξωτερική πολιτική του. Η κρατική οικονομία οδηγήθηκε σε πτώχευση ενώ η άμυνα του κράτους παραμελούνταν όλο και περισσότερο.

 Η κατάσταση αυτή ευνόησε τους Σελτζούκους Τούρκους οι οποίοι είχαν εξουδετερώσει τον Αραβικό πληθυσμό στην Εγγύς Ανατολή και έθεταν ως στόχο τους την Βυζαντινή αυτοκρατορία. Ο Ρωμανός Δ’ Διογένης, αυτοκράτορας του Βυζαντίου τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, αναγνωρίζοντας την πανίσχυρη δύναμη των Σελτζούκων και την συντριπτική τους πορεία έως τώρα, έκρινε αναγκαία και άμεση την αντιμετώπισή τους στις Ανατολικές επαρχίες. Ο Ρωμανός Δ’ Διογένης αμέσως μετά την άνοδό του στον Βυζαντινό θρόνο ασχολήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με τον στρατό, κατανοώντας το εύρος του προβλήματος σε περίπτωση που αυτός ηττούνταν από τους Σελτζούκους. Το μοιραίο όμως ήταν αναπόφευκτο. Ο Βυζαντινός στρατός αποδεκατίζεται στο Ματζικέρτ (1071) στην σημερινή δυτική Αρμενία και οι Τούρκοι συνεχίζουν πανηγυρικά τις κατακτήσεις τους στη Μ. Ασία, ακυρώνοντας τη συνθήκη ειρήνης που υπέγραψαν με τον Ρωμανό πριν αυτός θανατωθεί από τους πολιτικούς του αντιπάλους . Σύμφωνα με το απόσπασμα από τη χρονογραφία του Γ. Κεδρηνού, στο οποίο γίνεται λόγος για τις αιτίες που συνέβαλαν στην πανωλεθρία του Βυζαντινού στρατού στο Ματζικέρτ , η ήττα αποδίδεται στην αισχρή κατάσταση που βρισκόταν ο στρατός του Ρωμανού, ο οποίος «δεν άρμοζε σε αυτοκράτορα των Ρωμαίων». Φυσικά, μέσα από την προηγούμενη φράση, γίνεται ξεκάθαρο ότι η ευθύνη δεν επιρρίπτεται τόσο στις ηγετικές ικανότητες του αυτοκράτορα, όσο στην ποιότητα των στρατευμάτων του, η οποία ήταν ιδιαίτερα χαμηλή και αυτό διαφαίνεται στο ιστορικό παράθεμα αρχικά από το γεγονός ότι αποτελούνταν από διαφόρων εθνικοτήτων στρατιώτες και πιο συγκεκριμένα από Βούλγαρους, Ούζους, Φράγκους, Βαράγγους και άλλους ξένους που «έτυχε» να βρίσκονται εκεί. Φανερώνεται έτσι η μηδαμινή οργάνωση της εκστρατείας. Βέβαια, όπως προαναφέρθηκε ήταν αδύνατο να οργανωθεί σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα από τον Ρωμανό Δ’ –ο οποίος είχε μόλις ανέλθει στην εξουσία- ένας στρατός  ο οποίος θα μπορούσε να αντιμετωπίσει με αποτελεσματικότητα την πανίσχυρη δύναμη των Τούρκων. Επιπλέον, ο στρατός δεν διακατέχονταν από συνείδηση για τη σημασία της μάχης, αφού οι περισσότεροι μαχόμενοι ήταν διαφορετικής εθνικότητας και δεν τους χαρακτήριζε το σθένος και η αγάπη για την πατρίδα. Ο Γ. Κεδρηνός σχολιάζει έμμεσα την οικτρή κατάσταση που επικρατούσε στο στρατόπεδο με τη φράση: «οι περίφημοι στρατιώτες των Ρωμαίων, που είχαν υποτάξει ανατολή και δύση δεν ήταν παρά λίγοι άνδρες, τσακισμένοι από τη φτώχεια και το άγχος και άοπλοι». Γίνεται, έτσι, αντιληπτή η κατάσταση που επικρατούσε γενικότερα στην αυτοκρατορία αυτή την περίοδο. Η οδυνηρή οικονομική κατάσταση του Βυζαντίου, η εσωτερικές διαμάχες πολιτικών αντιπάλων για την άνοδο στο θρόνο σε συνδυασμό με μία ψευδαίσθηση που διακατείχε τους Βυζαντινούς ότι, μετά από τις επιτυχίες του Βασιλείου Β’, το Βυζάντιο θα διέρχονταν από μια περίοδο «αιώνιας» ειρήνης, οδήγησαν στον πλήρη παραγκωνισμό του στρατού. Έτσι, ο στρατός βρέθηκε χωρίς τον κατάλληλο εξοπλισμό, χωρίς πειθαρχία, χωρίς πολεμική πείρα και εκπαίδευση, ανέτοιμος για μια απλή μάχη, πόσο μάλλον για μια εκστρατεία με τόσο μεγάλο εύρος και σημασία για τη Βυζαντινή αυτοκρατορία. Ένας ακόμη παράγοντας που επιβεβαιώνει το γεγονός ότι ο στρατός δεν ήταν αξιόμαχος είναι η μη παροχή μισθού στους στρατιώτες.

Μια ακόμη αιτία η οποία φυσικά, δεν διέθετε την ίδια βαρύτητα με τις προηγούμενες αλλά δεν μπορεί να παραλειφθεί σε καμία περίπτωση, είναι ότι οι Βυζαντινοί δεν μπορούσαν να παραμελήσουν τις ανατολικές και τις βόρειες επαρχίες τους όπου δέχονταν και εκεί απειλές. Έτσι, έπρεπε να υποστηριχθούν με στρατό και οι εναπομείναντες επαρχίες της Ιταλίας καθώς και οι ακτές της Αδριατικής θάλασσας και του Δούναβη όπου δέχονταν απειλές κατά κύριο λόγο από τους Νορμανδούς  (βορειοευρωπαϊκό φύλο, οι σημερινοί Βίκινγκς).

Όσον αφορά το αντίπαλο στρατόπεδο, οι Σελτζούκοι Τούρκοι είχαν αποκτήσει πολλές εμπειρίες από τις προηγούμενες μάχες τους, ήταν κατάλληλα προετοιμασμένοι, τολμηροί και αποφασισμένοι να επεκτείνουν την κυριαρχία τους. Δεν είχε καταφέρει κανείς να τους αναχαιτίσει και έτσι το ηθικό του τους ήταν υπερυψωμένο. Μάλιστα, ο στρατός τους δεν αποτελούνταν από αλλοεθνείς κι έτσι οι ίδιοι ήταν διατεθειμένοι να θυσιάσουν ακόμη και τη ζωή τους για την πατρίδα τους.

Ανακεφαλαιωτικά, στο Βυζαντινό στρατόπεδο, τόσο τα κίνητρα των στρατιωτών, όσο και οι συνθήκες κάτω υπό τις οποίες οι ίδιοι θα πολεμούσαν ήταν υποβαθμισμένες. Ενώ, στο αντίθετο άκρο βρίσκονταν ο στρατός των Σελτζούκων όπου και οι συνθήκες αλλά και τα κίνητρα των πολεμιστών ήταν πολλά περισσότερα από τους πρώτους. Η ήττα λοιπόν των Βυζαντινών ήταν αναμενόμενη.

Το ζήτημα που μας αφορά στη συνέχεια είναι η σημασία της ήττας αυτής για τη Βυζαντινή αυτοκρατορία.

Η ήττα των Βυζαντινών στο Ματζικέρτ έχει χαρακτηριστεί από πολλούς ιστορικούς ως «συμφορά για τη Βυζαντινή αυτοκρατορία». Αυτό σημαίνει φυσικά ότι υπήρξε αιτία πολλών κακών που συνέβησαν στη συνέχεια στην τελευταία.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία της Άννας της Κομνηνής, οι συνέπειες της ήττας αυτής ήταν καταστροφικές για το Βυζάντιο. Οι διάδοχοι του Ρωμανού Δ’ Διογένη δεν μπόρεσαν σε καμία περίπτωση να αναχαιτίσουν την ακαταμάχητη ορμή των Σελτζούκων οι οποίοι μέσα σε μόλις μια δεκαετία κατόρθωσαν να καταλάβουν το μεγαλύτερο μέρος της Μ. Ασίας, προξενώντας μεγάλα κακά στον ελληνικό πληθυσμό των περιοχών. Όπως η ίδια επισημαίνει , οι σφαγές, οι λεηλασίες και η αιχμαλωσία που ακολούθησαν την προέλαση των Τούρκων οδήγησαν τους ντόπιους σε εγκατάλειψη των σπιτιών τους και σε αναζήτηση καταφυγίων σε όρη, δάση και σπηλιές λόγω της τρομοκρατίας που υπέστησαν. Παρόλο που με την άνοδο του πατέρας της, Αλέξιου Α΄ Κομνηνού, η κατάσταση αυτή τερματίστηκε, η ήττα στο Ματζικέρτ σήμανε την αρχή του τέλους της βυζαντινής κυριαρχίας στη Μ. Ασία.