Ηλεκτρονικοί Υπολογιστές και Εκπαίδευση: Αλληλοαποκλειόμενες ή Αλληλοσυμπληρούμενες έννοιες;

Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής έχει εισβάλλει σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας μας, λόγω του ότι είναι διαθέσιμος στον καθένα ο οποίος διαθέτει το χρηματικό ποσό που απαιτείται για την σύνδεση του, το οποίο συνεχώς μειώνεται, καθώς και λόγω της απλότητας του. Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής αποτελεί πλέον, τον «βασιλιά» της ενημέρωσης, της ψυχαγωγίας και σύμφωνα με την γνώμη πολλών απειλεί να εκθρονίσει και το σημερινό τρόπο διδασκαλίας. Υπάρχουν αρκετά οφέλη αλλά και πολυάριθμες επιπτώσεις από την εφαρμογή της παραπάνω πρότασης. Ποιος, λοιπόν, τρόπος εκπαίδευσης είναι σωστό να επικρατήσει;

Όσον αφορά τις επιπτώσεις που θα είχε η εφαρμογή ενός «ηλεκτρονικού» σχολείου στην πράξη είναι αδιαμφισβήτητα πολλές. Πρώτα από όλα οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές υποβιβάζουν την επικοινωνία δασκάλου και μαθητή σε ανούσια συνεργασία «τεχνικού επιπέδου». Ο δάσκαλος παραγκωνίζεται και περιορίζεται στο να συμβουλεύει απλώς τον μαθητή. Δεν είναι όμως απλώς αναμεταδότης των γνώσεων ο δάσκαλος, αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί και ως παιδαγωγός μεταγγίζοντας στους μαθητές αξίες και ιδανικά. Ο ρόλος αυτός δεν μπορεί να αντικατασταθεί από ένα άψυχο μηχάνημα, το οποίο δεν είναι δυνατό να μεταδώσει πρότυπα και να λειτουργήσει ως φορέας κοινωνικοποίησης. Αν και τελικά, μέσω των κοινωνικών δικτύων αποδεικνύεται ότι μεταδίδονται πρότυπα. Το ζήτημα είναι όμως ότι αυτά τα πρότυπα οδηγούν τους νέους σε παρέκκλιση από τους στόχους τους και, έτσι, λειτουργούν αρνητικά για τους ίδιους, τις περισσότερες φορές. Ένα ακόμη σημαντικό μειονέκτημα των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι ότι αφήνουν σε αδράνεια την κρίση των μαθητών και εμφανίζεται ο κίνδυνος επιδίωξης του εύκολου και του έτοιμου. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές  προσφέρουν τη γρήγορη επίλυση του προβλήματος χωρίς όμως να προηγηθεί η διερεύνησή του από τον ίδιο τον μαθητή, που είναι πιθανό να ενδιαφέρεται περισσότερο για το αποτέλεσμα παρά για τη μάθηση. Δεν πρέπει να παραμεληθεί το γεγονός ότι οι υπολογιστές μπορούν να προσφέρουν μόνο γνώση. Δεν καλλιεργούν τα συναισθήματα των μαθητών που είναι απαραίτητα για τη μετέπειτα ένταξη του παιδιού στο κοινωνικό σύνολο. Εκτός του ότι δεν μπορεί να καλλιεργήσει τα συναισθήματα του, το παιδί είναι πολύ πιθανό να παρουσιάσει και προβλήματα στην έκφραση διότι η εικόνα του υπολογιστή έχει τη δύναμη να απορροφά και να καθηλώνει λειτουργώντας σε βάρος του λόγου. Επιπροσθέτως, δίνεται έμφαση στην εξατομικευμένη προσπάθεια παραμερίζοντας τη συλλογική για την επίλυση κοινών προβλημάτων. Έτσι, όμως, ο μαθητής δεν μαθαίνει να συνεργάζεται, να αλληλεπιδρά με το συμμαθητή του για την επίτευξη ενός κοινού στόχου, να παραμερίζει τον εγωισμό του και να υποχωρεί όπου χρειάζεται ή να προβάλει σθεναρά τις θέσεις του. Έμμεση συνέπεια του προηγούμενου είναι η μη προώθηση του διαλόγου και κατ’ επέκταση της δημοκρατίας. Εφόσον δεν μπορούν να έρθουν σε επαφή και να αλληλεπιδράσουν μεταξύ τους οι μαθητές, δεν μπορούν φυσικά να συζητήσουν με άλλους και να εκφράσουν τις απόψεις τους, παρά μόνο να υπακούν τον «παντογνώστη» υπολογιστή. Τέλος, σε αντίθεση με τον δάσκαλο, ο υπολογιστής δεν μπορεί να έρθει σε επαφή με τους μαθητές του, να κατανοήσει τα προβλήματά τους και τις απορίες τους. Επιπλέον, δεν μπορεί να κατανοήσει το ρυθμό με τον οποίο κάθε μαθητής προχωρά και έτσι προχωρά και εκείνος με το δικό του ρυθμό χωρίς να λαμβάνει υπόψιν του τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των μαθητών και μη έχοντας τη δυνατότητα να επιφέρει τις ανάλογες τροποποιήσεις στη διδακτική του μέθοδο.

Δεν είναι όμως σωστό να περιοριζόμαστε σε μία όψη του νομίσματος. Αναζητώντας θετικά αποτελέσματα αυτής της μεθόδου διδασκαλίας ανακαλύπτουμε συνεχώς περισσότερα. Αρχικά, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές καθιστούν τη μάθηση μια διαδικασία ευχάριστη και ενδιαφέρουσα καθώς τη συνδυάζουν με το παιχνίδι, γεγονός που αμβλύνει τη διάθεση για πλάκα μέσα στην τάξη και θα περιορίσει την αδιαφορία, την πλήξη και την παθητικότητα των μαθητών. Ο σχολικός λόγος παύει να είναι ανούσιος και αποσπασματικός, στερούμενος μιας συνεκτικής εικόνας του κόσμου και το σχολείο αποκτά ένα καινούργιο ενδιαφέρον αφού η χρησιμότητα του δεν εξαντλείται στους τίτλους, τους βαθμούς, την προαγωγή από τάξη σε τάξη και τις εξετάσεις. Επιπλέον, με την οργάνωση του γνωστικού υλικού, μειώνεται η προσπάθεια των μαθητών για αποστήθιση και διευκολύνεται η κατανόηση και η εκμάθηση του μαθήματος, εφόσον οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές αποτελούν ένα άριστο εποπτικό μέσο που δίνουν τη δυνατότητα στους μαθητές να παρακολουθούν εφαρμογές των επιστημονικών θεωριών ή να βλέπουν να ζωντανεύουν μπροστά τους παλαιότερες ιστορικές εποχές. Ένα πολύ σημαντικό όφελος με την εισαγωγή των υπολογιστών στην εκπαίδευση είναι ότι εξασφαλίζει συγχρόνως προγράμματα που ενθαρρύνουν την αυτενέργεια του μαθητή και καθιστά δυνατή την αυτοδιδασκαλία ή και τη διδασκαλία εξ αποστάσεως. Η επικοινωνία με βιβλιοθήκες, επιστημονικά ιδρύματα, πανεπιστημιακές σχολές και μουσεία φέρνουν τους μαθητές σε επαφή με έναν πλουραλισμό απόψεων, τους βοηθούν να γνωρίσουν πρόσωπα και πολιτισμούς μακρινούς, να έχουν πρόσβαση σε δεδομένα πέρα από τν έλεγχο του δασκάλου. Η προσωπική έρευνα και αναζήτηση, άλλωστε, αποτελεί την πιο αποτελεσματική πηγή γνώσης. Επίσης, ο δάσκαλος απεγκλωβίζεται από τον παθητικό ρόλο της αναμετάδοσης και γίνεται καθοδηγητής και επόπτης της μαθησιακής διδασκαλίας και εκμαιευτής της γνώσης. Μένει έτσι πολύτιμος χρόνος στους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές για ουσιαστική επικοινωνία και ανταλλαγή ιδεών. Ένα ακόμη πλεονέκτημα είναι ότι όλοι οι μαθητές έχουν πρόσβαση στο ίδιο υλικό, ανεξάρτητα από την οικονομική τους κατάσταση και τον αριθμό των βιβλίων που υπάρχει στο σπίτι τους. Η γνώση έτσι δεν είναι προνόμιο των λίγων αλλά γίνεται κτήμα των πολλών, αίροντας τις ανισότητες που υπάρχουν. Επιπρόσθετα, ο κάθε μαθητής προχωρά με τους δικούς τους ρυθμούς και ο καθηγητής μπορεί να βοηθήσει όλους και τον καθένα ξεχωριστά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι μαθητές δεν μπορούν να βοηθήσουν ο ένας τον άλλο μέσα σε ένα κλίμα συνεργασίας. Βελτιώνονται, έτσι, οι σχέσεις μέσα στην τάξη και καλύπτονται τα κενά αφού εξαλείφεται ο φόβος για απορίες. Χάρη σε αυτό το κλίμα που θα επικρατήσει θα μειωθούν οι ώρες παραμονής μέσα στην αίθουσα και έτσι θα καλυτερεύσουν οι συνθήκες εργασίας για τον δάσκαλο και ο χρόνος των μαθητών θα αξιοποιηθεί γόνιμα. Τέλος, η αξιοποίηση της νέας τεχνολογίας από τα εκπαιδευτικά συστήματα υπόσχεται την εξασφάλιση της πρόσβασης εκπαιδευτικού και μαθητή σε όλο το εύρος ενός γνωστικού πεδίου, καθώς και οικείωσης τους με τις τελευταίες εξελίξεις σε κάθε επιστημονικό κλάδο. Αυτό θα σημάνει και την εκπλήρωση του αιτήματος για άμεση «διασύνδεση» μεταξύ επιστήμης και εκπαίδευσης, ώστε οι γνώσεις που πηγάζουν από την πρώτη να εκβάλουν στο χώρο της δεύτερης, μετατρεπόμενες σε κοινό αγαθό, κτήμα της κοινωνίας και της νέας γενιάς που θα ζήσει τις συνέπειες τους και θα τις προάγει.

Εν τέλει, όλα τα παραπάνω αποτελούν μια σκιαγράφηση του μέλλοντος με τις ευοίωνες και τις δυσοίωνες προοπτικές του. Ωστόσο, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να φανταστούμε τη ζωή στο μέλλον, αλλά να προετοιμαζόμαστε για να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις των καιρών, μετατρέποντας τα ρίσκα και τους κινδύνους σε ευκαιρίες που πρέπει να αξιοποιήσουμε. Το σωστό να αποβάλλουμε συντηρητικές απόψεις και στερεότυπα τα οποία μας αποτρέπουν από το να συνειδητοποιούμε και τις δύο όψεις του νομίσματος, επιτρέποντάς μας συνεχώς να βλέπουμε μόνο την μία. Φυσικά, δεν είναι σωστό να υιοθετούμε ακραίες και απόλυτες απόψεις και να παραμένουμε σταθεροί σε αυτές. Όπως, άλλωστε, είχε πει και ο μεγάλος φιλόσοφος Αριστοτέλης, «Η μεσότητα είναι αρετή». Απαραίτητο, λοιπόν, είναι να δημιουργήσουμε νέες κοινωνικές δομές και αυτό απαιτεί προσπάθεια και θυσίες.

Ι.Π. Πούλος